Сир аһын эмин туһанарга сүбэлэр
Платонова Алёна Николаевна, ХИНТуоКУ, ЯРЯ-19 бөлөх, Чурапчы.
ДЬЭДЬЭН

(Земляника лесная)


Тыа иһинэн-таһынан уйгулаах сылга үүнэр үүнээйи. Биир бастыҥ күндү минньигэс аспыт буолар. Дьэдьэн үүнэр сирин уу, уот ыллаҕына, олох үүнүө суоҕун сеп. Биһиги сахабыт дьоно дьэдьэннээх тыаларын харыстыыллар. Дьэдьэни астына үргээн баран, кыһын кыстыкка, сааска тиийэ хаһааналлар.

Арыылаах дьэдьэн, барыанньа, утах онорон, оннооҕор кун уотугар хатаран баран хаһаанан араас сэдэх битэмииннэри толору хааччыналлар эбит. Дьэдьэммит барахсан минньигэһинэн
эрэ буолбакка, эмтиир күүстээх биир биллэр үүнээйи.

Дьэдьэҥҥэ аскорбиновай кислота, фолиевай кислота, каротин, салициловай кислота, туус, тимир, марганец, калий, кальций, кобальт, кверцетин, саахар бааллар. Сибэккитэ, аһа, сэбирдэҕэ, силиһэ барыта туттуллар.

Үргэммит сэбирдэҕин тыаллаах, сөрүүн, харана сиргэ, ампаарга, сарайга хортуону тэлгэтэн, хатара ууран баран, үрдүнэн хаһыатынан сабан кэбиһэллэр. Үүнээйини хатарыы быраабылатын үчүгэйдик битэмиинин сүтэрбэтин туһугар тутуһаллар. Дьэдьэннэ А,В1, С, Р, К уонна да атын битэмииннэр бааллар.

Дьэдьэн диатезка, быар-бүөр, сурэх, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, тымныйыыга, холестерины ыраастыырга, аппетиты тупсарарга, диабекка туһалаах, ордук дьэдьэн аһа сэлликкэ, үөс, бүөр тааһын түһэриигэ, маатка, хабах тымныйыытыгар үчүгэй. Боруонха аастыматыгар сэбирдэҕин оргутан иһэллэр, ангинаҕа, дизентерияҕа барытыгар туһалыыр. Утах оҥостон иһэллэр, аһаҕас баастары сууйуохха сөп, тирии ыарыыларын эмтииллэр.

1 ч. ньуоска бытарыллыбыт силиһин, сибэккитин, аһын, сэбирдэҕин 1 ыстакаан ууга 15-20 мунуутэ оргутуллар. Куннэ 4-тэ аһыах иннинэ ыстакаан чиэппэринэн 10 хонук устата иһэллэр.

БИЭ ЭМИИЙЭ

(Малина)



Биэ эмиийэ дөлүһүөннүҥү эрээри, намчы-намылхай сэбирдэхтээх. Силиһэ олус чугастык сымнаҕас сири булан үүнэр. Биэ эмиийэ сэбирдэҕэ куһаҕан араас бактерияны өлөрөр. Куртахха ас буһарар, температураны туһэрэргэ, күөмэйгэ, оһоҕоско, тыынар оргаҥҥа туһалыыр.

Сэбирдэҕин калий тууһугар оргутан баттаҕы хараардыналлар. А, С, В1 битэмииннэрдээх. Утах оҥостон иһэллэр, аһаҕас баастары сууйуохха сөп, тирии ыарыыларын эмтииллэр.

1 ч. ньуоска бытарытыллыбыт силиһин, сибэккитин, аһын, сэбирдэҕин 1 ыстакаан ууга 15-20 мунуутэ оргутуллар. Куннэ 4-тэ аһыах иннинэ ыстакаан чиэппэринэн 10 хонук устата иһэллэр.




СУГУН

(Голубика)

Сугун эмиэ кустарник көрүҥэ. Сииктээх, муохтаах сис тыаны сөбүлээн үүнэр. Туундараҕа лабыкта быыһынан хойуутук үүнэр. Сугунна саахардаах, С, Р битэмииннэр, каротин, никотиновай кислота, пектин, антиоциан, тимир, марганец, калий, магний баар. Бастыҥ астартан биирдэстэрэ — барыанньа, утах, сок буолар. Сугун күүстээх үүнээйи уопсай туругу тупсарарга, хаан аҕыйааһыныгар, айах бааһыгар, сөтөлгө, ангинаҕа, тымныйыыга туһалаах үүнээйи буолар. Сугуну сибиэһэйдии тоҥорон кыһыҥҥыга хаһааналлар, манна битэмиинин сүтэрбэт. Сугун отонун уобан да олорон айах бааһын эмтиэххэ сөп. Сэбирдэҕин хатаран, бытарытан бороһуок оҥорон хаһааналлар.






МООННЬОҔОН


(Черная смородина)

Олус минньигэс отонноох хара моонньоҕон элбэх битэмииннээх үүнээйилэртэн биирдэстэрэ буолар. Отонугар: пектиновай, дубильнай веществолардаах, саахара, органическай кислота — яблочнай, лимоннай, фенолкарбоновай кислотата элбэх, катокин флавоноидтаах.

Микроэлеменнэрэ: марганец, тимир, алтан, молибден, кобальт, цинк, йод, хром уонна калийынан, магнийынан баай. Эфирнэй арыылаах,фитонцидтаах. Моонньоҕоҥҥо С, Р, В, В, Д, Е, К битэмииннээх буолан элбэх ыарыыны эмтииллэр. Хааны убатар, арамачыыһы тымныйыыны, бүөрү, быары, сэллиги, сөтөлү онтон да атын ыарыыны эмтиир. Утах, барыанньа оҥорон бааһы (язваны), оһоҕоһу эмтииллэр. Моонньоҕон ис уоргаҥҥа олус үчүгэй. Кыһын сэбирдэҕин хатаран хаһаана сылдьан, салаакка куталлар, күһүн оҕурсу тууһуурга тутталлар. Моонньоҕон сэбирдэҕин духуопкава хатаран баран чэй оҥорон иһэргэ кыһыҥҥы киэһэ олус үчүгэй буолар. Сэлликкэ, хаан баттааһыныгар, бааска (язваҕа) 3 ост. ньуоска хаппыт сэбирдэҕи 1 ыстакаан оргуйбут ууга кутан аһыах иннинэ 3-4 ньуоска, 10 хонук устата иһэллэр.

Отон
(Брусника)

Сахабыт сиригэр саамай дэлэйдик үүнэр сир аһыттан уулаах отон буолар. Олус диэн ас быһыытынан туһалаах. Уулаах отон сорох сыл үүнэр, сорох сыл үүммэт эрээри уга 300 сыл турар, мэлдьи кыһыннары-сайыннары күп-күөх. Уулаах отон ас эрэ быһыытынан буолбакка, эмп быһыытынан үгүстүк туттуллар. Туох баар астара, сэбирдэҕэ, силиһэ барыта эмтээх. Сүһүөххэ, бүөргэ, тымныйыыга, арамачыыска туттуллар. Медицинаҕа бүөрү эмтиир настой, куртахха утах оҥороллор.

Минеральнай тууһа, органическай эттиктэрэ, бензойнай кислотата элбэҕин дакаастаабыттара. Отоҥҥо антоциана элбэх, ол иһин кыһыл өҥнөөх. Күүс-күдэх биэрэр. Уулаах отон С, А, В битэмиинэ элбэх. Отонунан утах, барыанньа, повидло, чэй оҥороллор.

Отонтон оҥоһүуллар астар:

1. Повидло. 1 киилэ отон, 1 киилэ черника, 1 киилэ саахар, 1 ыстакаан уу. Төһо өр булкуйаҕын да, үчүгэй хаачыстыбалаах буолан тахсар

2. Барыанньа. 1 киилэ отон, 1 киилэ саахар. Мөлтөх уокка арахпакка булкуйан оҥоһуллар, уута паар буолан уолуор диэри.

3. Чээй. 1 литр итии чэйгэ 3 ост. нь. уулаах отон сэбирдэҕин кутан 10-15 мүн. сабыылаах иһиккэ таҥаһынан ыбылы сөрөөн көөнньөрөҕүн. Сылаастыы да, тымныылыы да иһиэххэ сөп. Бу утах киһи хаанын баттааһынын түһэрэр.

Ити курдук чэйи хас да суоллаан оҥоруохха сөп. Биир сырыыга дьэдьэннээх муорсу иһиэххэ, аныгыскы сырыыга виноград чэй, отон кутан саахардаан, көөнньөрөн иһиэххэ сөп. Көөнньөрөргө бэлэм утаҕы кутуохха сөп. Барыта айылҕа астара киһииэхэ төһө абыраллаахтарын ити чэйдэри оҥостон истэххитинэ билиэххит..






Хаптаҕас

(Красная смородина)



Хаптаҕас А, С, Е битэмииннэрдээх. Олус битэмииннээх буолан дьон кыраадыһы түһэрэргэ, быар, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутталлар.

Хаптаҕас утаҕа ордук битэмииннээх утаҕынан биллэр, бу утах ыалдьыбыт киһи туругун тупсарар.

Барыанньа: Биир киилэ хаптаҕаска 0,5 киилэ саахары кутан булкуйабыт. Уонна илдьиритэбит.

Утах: 1 ыстакаан хаптаҕайы оргуйа турар ууга кутабыт, көрөн саахардыыбыт. Сойутан баран иһэллэр.



Бу курдук Сахабыт сиригэр баар биллэр битэмииннээх үүнээйилэр туһаларын билиһиннэрдибит, тускутугар туһанын!

Made on
Tilda