Саха сиригэр туой иһити оҥоруу үгэһэ



Дьокуускай куораттааҕы В.П.Ларионов аатынан

физико- тэхньиичэскэй лиссиэй кылааһын

үөрэнээччитэ Витя КУЗЬМИН.




Мин аҕам сири тиэрии үлэтигэр сылдьан, 1992 с. Бүлүү улууһун Өкүндү нэһилиэгин Үрүҥ күөл диэн сиригэр былыргы туой иһиттэр үлтүркэйдэрин булбута. Билиҥҥи оһуорга майгыннаабат уруһуйдардааҕын олус дьиктиргээбитим. Үөрэтэн көрөргө санаммытым. Ийэбинээн археология уонна Е.М.Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэллэргэ, бибилэтиэкэҕэ сылдьыбыппыт. Онно манныгы биллим.

Саха былыр туттар малын, иһитин туойтан оҥорор эбит. Саха сиригэр саамай элбэх туойдаах сиринэн Покровскай улууһа буолар.

Туой иһит убаҕас да аһы куттахха тохтубат.





Хаһыс үйэтээҕиний?



Саха сиригэр б.э.и. 5-4 тыһ. сыл анараа өттүгэр оҥоһуллубут туой иһиттэр көстүбүттэр. Бөҕө гына оҥорор албаһы билэллэр эбит. Ол иһин баччааҥҥа диэри сүтэн хаалбакка биһиги түмэллэрбитигэр сыталлар. Үлтүрүйбэтин диэн уҥуоҕу, алдьаммыт иһити дэлби илдьиритэн, оту, кыыл түүтүн кутталлар эбит.

Хас биирдии үйэҕэ ньымата уларыйан испит. Ону археологтар үөрэтэн көрөн баран маннык араарбыттар:

1.Сыалаах култуурата 5-4 тыһ. б.э.и. иһиттэр, сиэккэлии уруһуйдаахтар.

2. Бэлкэчи култуурата 4-3 тыһ. б.э.и. иһити курунан туттаран биэрэллэр этэ.

3. Уус-миил културата б.э.и. II-I-с үйэлэр ортолоругар. Туой иһити туойунан уһун синньигэс сурааһыннары оҥорон киэргэтиилээхтэр.

4. Соҕуруу Саха сиригэр б.э.и II-с үйэҕэ иһити ис өттүттэн тарбаҕынан үтэн киэргэтэр этилэр.

5. б.э. II-с үйэтин саҕаланыытыгар эрдэтээҥҥи тимир үйэҕэ тыҥырахтарынан оҥута баттыалаан араас быһыылаах уруһуйдары оҥорор буолбуттар.

Түҥ былыргы иһит чап-чараас, үөһэ өттүгэр туох да токурутуута суох көнө буолар. Оттон XVII XVIII-с үйэлэрдээҕи иһити халыҥ гына оҥороллор, үөһээ өттүн тас өттүгэр токурутан, тэллэтэн биэрэллэр эбит. Онон бу булуллубут иһиттэртэн маҥнайгыта XVII-с, иккиһэ XVIII-с үйэтээҕи иһиттэр киэннэрэ эбит. Тыҥыраҕынан баттаан уонна төгүрүктэри оҥортоон киэргэтиллибит.





Хайдах оҥоруохха?



Салгыы туойунан чороон оҥорон көрдүм. Дьокуускай куорат таһыгар туойдаах үчүгэй сир Намсыырга баар. Туой маҥнай оҥорорго ыһылла сылдьар. Ону инчэҕэй таҥаска ууран олорон, кыра-кыра куһуоктарга араартыы-араартыы илиибитигэр дэлби имитэбит. Наһаа уунан илиппэккин. Мас өтүйэнэн тоҥсуйуллар. Дьэ, онтон биир улахан куһуок гыныллар. Хайдыбатын диэн үчүгэйдик силимниигин. Онтон хас эмэ күн хатарыллар. Ол кэннэ 4-5 чаас устата муфельнай оһоххо 900ºС туруоран хатарабыт. Оччоҕо кыбыс-кытаанах буолар. Оһохтон итии иһити таһааран, мас көөбүлүгэр бырахтахха буруолуур. Оччоҕо ол буруота хараардар эбит. Былыр муфельнай оһох суох буолан, оһох кытыытыгар мөлтөх уокка туруоран куурдаллар. Уокка ититтэххэ кытаатар. Онон маннык иһиттэр хайдымтыа буолар эбит.



Үһүйээннэр кэпсииллэр



Ийэбинээн маныаха элбэх кинигэни ааҕан, ырытан көрдүбүт. Ол курдук былыр туой иһити күөс иһит диэн ааттыыллар эбит. Хас тохтобулларын аайы күөстэнэн аһыыллар. Суол кээмэйин бэлиэтииргэ туттуллар: биир көс, сиэлэр ат көһө, оҕус көһө, күөс быһаҕаһа (күөскэ эт буһар кэмэ, быһа холоон 2 ч). Ону аан бастаан В.В.Ливадин, В.Серошевскай, Р.Маак, В.Виленскай чинчийбиттэр эбит.

Туойу этиҥтэн кистээн, ураһа ууран хаһааналлар. Этиҥҥэ сытыардахха иһит алдьанымтыа буолар диэн саныыллара. Маҥнай эргэ күөс иһитин чохоччунан саайталаан үлтүрүтэллэр эбит. Бороһуок курдук буолуор диэри. Онтон уокка быраҕан ититэн баран, ууга быраҕаллар. Оччоҕо сыата-арыыта тахсар. Ууга бырахтахха түргэнник үлтүрүйэн бороһуок буолан хаалар. Онтон туойу кытта булкуйан тиэстэ оҥороллор. Ол кэннэ дьэ, иһиттэрин оҥорон таһаараллар. Илиилэригэр тааһы тутан түгэҕин оҥороллор. Онтон сылгы баттаҕынан курдууллар. Мөлтөх уокка туруоран сиэтэллэр. Бөҕө буоллун диэн үүтүнэн эбэтэр суоратынан сотоллор. Үүт оргутар иһит, күөс буһарар, кымыс кутар диэннэргэ арахсар эбит. Хайаҕастардаах уонна хомпуор тутаахтаах иһиккэ чоҕу ууран, чааньыгы сылыталлара.







Түмүккэ мин бу туой иһит былыргы үлтүркэйдэриттэн саҕалаан элбэҕи биллим. Саха сирин былыргыта наһаа интэриэһинэй эбит. Араас кэмпириэнсийэлэргэ кыттабын. Үлэбин кэпсиибин. Оҕолор үлэлэрин сөбүлээн истэбин. Ол курдук биир кыыс тааска Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт былыргы үөннэр туһунан дакылаатын өйдөөн хаалбытым. Онон өссөда дириҥэтэн үөрэтиэхпин баҕарабын. История уруогун наһаа сөбүлүүбүн. Оҕолоор, онтон эһиги тугу чинчийэҕитий?






Литература


1. Гоголев А.И. Археологические памятники Якутии позднего средневековья (XIV - XVIII вв.) Иркутск, Изд-во Иркут. ун-та 1990. 188 с.

2. Докторов П.И. Ремесло и кустарное производство якутов (история и современность). Якутск, 1999. 164 с.

3. Маак Р. Вилюйский округ Якутской области. Санкт-Петербург, 1883-1887.

4. Романова Е.Н. Гончарство // Якуты (Саха). – М.: Наука, 2012. – С. 169–172.

5. Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-е изд., М, 1993. 736 с.

6. Турза Яна Якутская коллекция в Лиден-музее Штутгарта. Якутск: Бичик, 2009. 144 с.

7. Эртюков В.И. Усть-мильская культура Эпохи Бронзы Якутии.- М.; Наука, 1990.149 с.







Made on
Tilda